Το τρομακτικότερο πράγμα που διάβασα πρόσφατα ήταν σε ένα μυθιστόρημα του Ιταλού πολιτικού αναλυτή και συγγραφέα, Τζουλιάνο ντα Εμπολι. Το μυθιστόρημα λέγεται «Ο μάγος του Κρεμλίνου» (κυκλοφορεί στα ελληνικά από τον Κέδρο) και έχει για θέμα του τον Πούτιν. Συγκεκριμένα, η υπόθεση εξιστορείται από τον Βαντίμ Μπαράνοφ, έναν σύμβουλο επικοινωνίας, πρώην δεξί χέρι του Πούτιν, που έχει αποχωρήσει από το Κρεμλίνο και σε μια νύχτα εξομολογείται την ιστορία της ζωής του. Ο «Μπαράνοφ», παρεμπιπτόντως, είναι φανταστικό πρόσωπο, αλλά έχει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με τον Βλάντισλαβ Σούρκοφ, αληθινό στενό σύμβουλο του Πούτιν την περίοδο 1999-2020. Είναι μια ενδιαφέρουσα εξιστόρηση, καθότι πατάει σε πληθώρα πληροφοριών, αληθινών γεγονότων και μαρτυριών για να περιγράψει μια φανταστική μεν, αλλά εξαιρετικά αληθοφανή εικόνα για το πώς ένα άσημο στέλεχος της KGB έγινε ένας από τους ισχυρότερους και πιο επικίνδυνους ανθρώπους στον κόσμο. Πολλά μπορεί να πει κανείς για το περιεχόμενο, για το αν και πόσο «εξανθρωπίζει» ο συγγραφέας τον Πούτιν (όσο πρέπει, νομίζω εγώ. Η ανθρωπότητα δεν είναι ταινία με τον Μπάτμαν, οι κακοί μας είναι άνθρωποι, τρισδιάστατοι). Ωστόσο, το πιο τρομακτικό πράγμα που διάβασα πρόσφατα το περιγράφει προς το τέλος και δεν έχει σχέση μόνο με τον Πούτιν, τη Ρωσία ή την υπόθεση του βιβλίου γενικότερα. Είναι το σημείο όπου, αφότου ο αφηγητής μας έχει εξηγήσει τo blueprint του αυταρχισμού, τα κόλπα και τις πρακτικές που μεταχειρίζονται τα καθεστώτα για να παραπλανούν, να υποτάσσουν και να ελέγχουν ολόκληρους πληθυσμούς, γυρνάει το βλέμμα του στο παρόν και, κυρίως, στο μέλλον.
«Ας φανταστούμε τώρα πως η εξουσία δεν έχει πια ανάγκη την ανθρώπινη συνεργασία», λέει. «Πως την ασφάλειά της –και την ισχύ της– την εγγυώνται όργανα που δεν μπορούν να επαναστατήσουν εναντίον της. Μια στρατιά από αισθητήρες, από ντρόουν, από ρομπότ ικανά να χτυπήσουν ανά πάσα στιγμή χωρίς κανέναν ενδοιασμό. Αυτή θα ήταν εντέλει η εξουσία στην απόλυτη μορφή της».
Αυτό το απόσπασμα με έκανε να σταματήσω το διάβασμα για λίγο. Περιγράφει γλαφυρά, μέσα σε λίγες λέξεις, το πρόβλημα με όλα τα αυταρχικά καθεστώτα της Ιστορίας. Πάντα υπήρχαν άνθρωποι και δυνάμεις που θέλουν να υποτάξουν άλλους ανθρώπους, να τους αναγκάσουν να νιώθουν και να συμπεριφέρονται ως κατώτεροι. Και πάντα η εξουσία τους ήταν πεπερασμένη, είχε όρια και κάποτε τελείωνε. Κάποια επανάσταση ερχόταν, η Ιστορία έπαιρνε τον δρόμο της, η δικαιοσύνη αργά η γρήγορα νικούσε. Τα καθεστώτα έπεφταν. Και ο λόγος ήταν πάντα ο ίδιος. Η αδυναμία στον πυρήνα κάθε μηχανισμού υποταγής και επιβολής ήταν πάντα κοινή: οι άνθρωποι.
«Οσο θα στηρίζεται στη συνεργασία ανθρώπων με σάρκα και οστά, κάθε εξουσία, όσο σκληρή κι αν είναι, θα πρέπει να έχει τη συγκατάθεσή τους», εξηγεί ο αφηγητής του βιβλίου. «Οταν όμως θα βασίζεται σε μηχανήματα που θα ελέγχουν την τάξη και την πειθαρχία, δεν θα υπάρχει πια κανένας φραγμός. Το πρόβλημα με τις μηχανές δεν είναι μήπως εξεγερθούν κατά του ανθρώπου, αλλά ότι θα ακολουθήσουν κατά γράμμα τις εντολές του».
Αυτό είναι κάτι που δεν συζητάμε όσο θα έπρεπε τα τελευταία είκοσι χρόνια, μετά την έλευση ενός ηλεκτρονικού συστήματος που, κατά τα άλλα, έφερε τον κόσμο πιο κοντά και τη γνώση ολόκληρης της ανθρωπότητας στις τσέπες μας. Μήπως, την ώρα που απλώναμε καλώδια σε όλο τον πλανήτη και ανεβάζαμε ολόκληρες τις ζωές μας στο cloud, ταυτόχρονα χτίζαμε γύρω μας ένα γιγάντιο, παγκόσμιο κελί; Ο Μπαράνοφ έτσι νομίζει.
«Θα πρέπει πάντα να κοιτάζουμε την προέλευση των πραγμάτων», λέει. «Ολες οι τεχνολογικές εξελίξεις που εισέβαλαν στη ζωή μας τα τελευταία χρόνια έχουν στρατιωτική προέλευση. (…) Ολες είναι τεχνολογίες ελέγχου, εφευρέθηκαν για να υποδουλώνουν, όχι για να απελευθερώνουν. Μόνο ένα μάτσο Καλιφορνέζοι μαστουρωμένοι με LSD θα μπορούσαν να είναι τόσο ηλίθιοι ώστε να φαντάζονται ότι ένα εργαλείο που εφευρέθηκε από τον στρατό θα μπορούσε να γίνει όργανο χειραφέτησης. Και το πίστεψαν πολλοί».
Δεν έχει εντελώς άδικο. Το πιστέψαμε κι εμείς. Θυμάστε την «Αραβική Ανοιξη»; Γεννήθηκε από τα social media, κι αυτό έκανε πολλές και πολλούς να χαρούν, αλλά ταυτόχρονα ξεχνούν και τη συνέχεια της ιστορίας: η «Αραβική Ανοιξη» απέτυχε, και τα περισσότερα από εκείνα τα καθεστώτα που εμείς, χαζεύοντας στους υπολογιστές μας στην Ευρώπη, περιμέναμε από στιγμή σε στιγμή να πέσουν υπό την πίεση της λαϊκής ψηφιακής οργής, είναι σήμερα ακόμα χειρότερα και ακόμα πιο αυταρχικά. Επιλέγουν είτε να απαγορεύουν τα αμερικάνικα τεχνολογικά εργαλεία τελείως είτε να τα χρησιμοποιούν για να κάνουν πιο αποτελεσματική προπαγάνδα και να παρακολουθούν τι λένε και τι κάνουν οι πολίτες, καλύτερα από οποιαδήποτε καθεστώτα στο παρελθόν. Εδώ ακριβώς έγκειται ο κίνδυνος, που είναι πρωτοφανής. Ποτέ στο παρελθόν οι αυταρχικοί ηγέτες και τα αυταρχικά καθεστώτα δεν είχαν καλύτερα και πιο αποτελεσματικά εργαλεία για να υποτάξουν τους πολίτες τους και να καταπνίξουν κάθε απόπειρα αντίστασης. Είναι τα ίδια εργαλεία που αναπτύχθηκαν από τους πολύφερνους εντρπρενέρ στα θρυλικά γκαράζ τους, τότε που νόμιζαν ότι «θα αλλάξουν τον κόσμο», πλέον γιγαντωμένα, απλωμένα σε έναν παγκόσμιο ιστό, στις τσέπες μας.
«Οι ναζί», λέει ο Μπαράνοφ στο λογύδριό του, «έλεγαν ότι το μόνο άτομο που είχε ιδιωτική ζωή στη Γερμανία ήταν ένα άτομο που κοιμόταν. Οι Καλιφορνέζοι όμως τους ξεπέρασαν ακόμη και αυτούς. Οι φυσιολογικές κινήσεις των ανθρώπων, ακόμη και ο ύπνος τους, δεν έχουν πια μυστικά γι’ αυτούς. Εχουν μετατραπεί σε αριθμούς· μέχρι στιγμής για να δημιουργούν κέρδη, αύριο για να ασκούν τον πιο αμείλικτο έλεγχο που γνώρισε ποτέ ο άνθρωπος».
Γιατί τώρα οι μηχανές, λέει, θα κάνουν ακόμα ένα άλμα. Δεν είναι μόνο το ότι έχουν απλωθεί παντού και γνωρίζουν πια ακριβώς το πού είμαστε, τι κάνουμε, τι ακούμε, τι κοιτάζουμε και τι μαθαίνουμε. Σε λίγο θα μπορούν να δρουν και να αποφασίζουν μόνες τους. Οι δικτάτορες του κόσμου δεν θα χρειάζονται πιστούς, πειθαρχημένος υπαλλήλους/ζηλωτές. Θα έχουν εξ ορισμού πειθαρχημένες, ακάματες μηχανές για να κάνουν τη δουλειά. Κι εκεί το θέμα περνά, βεβαίως, σε άλλα φιλοσοφικά επίπεδα. Και γιατί μια μηχανή που μπορεί να κάνει τα πάντα, να κάτσει να υπηρετεί τον κάθε GenZ Τσαουσέσκου, ή τον κάθε Τζέι Ντι Βανς; Τι θα γίνει αν με αυτά τα εργαλεία δεν αντικαταστήσουν μόνο τους στρατιώτες του καθεστώτος, αλλά και τους ηγέτες;
«Για καιρό νομίζαμε ότι οι μηχανές ήταν εργαλεία του ανθρώπου», λέει ο Μπαράνοφ, στο τέλος του παραληρήματός του. «Αλλά σήμερα είναι φανερό ότι στην πραγματικότητα οι άνθρωποι ήταν το εργαλείο για την έλευση της μηχανής».
Υπό αυτό το πρίσμα, λίγο-πολύ ο σύμβουλος του Πούτιν μας υπενθυμίζει: υπάρχουν και χειρότερα. Και έρχονται.
