Οποτε η κυβέρνηση Τραμπ κάνει κάτι εξωφρενικό, όποτε ο Πούτιν στέλνει πεντακόσια drones να χτυπήσουν το Κίεβο, όποτε το Ισραήλ σφυροκοπάει τη Γάζα, όποτε μια πεταλούδα χτυπάει τα φτερά της στην Κίνα, πάντα μία άποψη αναδύεται και κυκλοφορεί στον δημόσιο διάλογο: «η Ευρωπαϊκή Ενωση κοιμάται». Ή «η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι ανίσχυρη». Ή «ανίκανη». Ή «άχρηστη». Ή «υπό διάλυση». Γενικά, όποτε γίνεται οτιδήποτε η Ευρωπαϊκή Ενωση είτε κατηγορείται για το ότι δεν αντιδρά όπως θα έπρεπε είτε για το ότι φταίει. Οποιος και όποια διαβάζει τις ειδήσεις είναι εύκολο να συμπεράνει ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι ένα απολίθωμα, κάτι που μετά βίας υπάρχει, που δεν λειτουργεί και η διάλυση του οποίου είναι, αναπόφευκτα, θέμα χρόνου. Είναι μια καθολική άποψη, την οποία δεν την αναπαράγουν μόνο ο Τραμπ, ο Τζέι Ντι Βανς και ο Φαράτζ – την αναπαράγουν, μέσες άκρες, ακόμα και Ευρωπαίοι ηγέτες. Αλλά είναι ένα ψέμα.
Στην πραγματικότητα, η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι ένα από τα μεγαλύτερα και πιο παράδοξα και αναπάντεχα επιτεύγματα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Δεν είναι μόνο ότι 80 χρόνια μετά το τέλος του Πολέμου που τις άφησε ισοπεδωμένες οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης παραμένουν το καλύτερο μέρος του κόσμου για να ζει κανείς, σύμφωνα με όλους τους τρόπους μέτρησης, από δείκτες που μετράνε την ικανοποίηση από τη ζωή και την ευτυχία μέχρι δείκτες που μετράνε την υγεία, το προσδόκιμο ζωής, την ποιότητα ζωής, την ελευθερία και την υγεία της δημοκρατίας. Είναι ότι ως δομή, μέσα σε όλη τη μιζέρια και τον πόλεμο, είναι ένας θεσμικός φορέας που ακμάζει, μεγαλώνει και επεκτείνεται.
Οποια ή όποιος κι αν είστε, πιθανότατα σε όλη τη διάρκεια της ζωής σας υπήρχε μία σταθερά: οι χώρες της Ευρώπης ήθελαν να γίνουν μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Γιατί ήθελαν να μπούνε όλες σε μια συμμαχία που όλοι βρίζουν; Χαζές είναι; Κι όμως, οι μεγαλύτεροι θυμάστε την πρεμούρα και τη λύσσα με την οποία χώρες που μόλις είχαν βγει από στρατιωτικές δικτατορίες ήθελαν να θωρακίσουν τη δημοκρατία τους μπαίνοντας σε ένα κλαμπ αμιγώς δημοκρατικών χωρών. Η Ελλάδα, η Πορτογαλία, η Ισπανία μπήκαμε τότε. Αργότερα μπήκαν κι άλλες. Οσοι και όσες θυμάστε τα 90s, θυμάστε ασφαλώς πως οι χώρες οι απελευθερωμένες από το σιδηρούν παραπέτασμα έσπευσαν να ενταχθούν στη συμμαχία asap. Μαζί και όλες οι μικρές χώρες της Μεσογείου, κάποιες από τις οποίες μπήκαν (η Μάλτα, η Κύπρος), κάποιες παρακαλάνε ακόμα. Ακόμα και χώρες που για κάποιους λόγους δεν ήθελαν να μπουν (όπως η Ελβετία) επιδίωκαν συμφωνίες συνεργασίας με αυτό το μπλοκ ελεύθερων και δημοκρατικών χωρών, ακόμα και έναντι αντιτίμου. Το επιζητούσαν. Παρακαλούσαν. Κάποιες πλήρωναν γι’ αυτό.
Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Ενωση έβγαζε ολοένα καινούργιες ευκαιρίες εμβάθυνσης της συμμαχίας. Ας κάνουμε μια συμφωνία να μετακινούμαστε στις μεταξύ μας χώρες ελεύθερα, σαν να είμαστε μια χώρα, είπαν/είπαμε. Και προέκυψε η Συνθήκη Σένγκεν, στην οποία όχι μόνο έσπευσαν να μπουν όλες οι χώρες της Ενωσης (εκτός της Ιρλανδίας και της Κύπρου, για διαφορετικούς γεωπολιτικούς λόγους η καθεμία) αλλά παρακάλεσαν να μπουν και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, εκτός Ε.Ε., όπως η Ισλανδία, η Ελβετία και η Νορβηγία.
Ας καταργήσουμε τις χρεώσεις για το roaming στα κινητά, για να μιλάμε σαν να είμαστε στην ίδια χώρα, είπαν, και ορίστε: 32 χώρες συμμετέχουν σε αυτό το πρόγραμμα πλέον – πριν από λίγες ημέρες μπήκαν και η Ουκρανία και η Μολδαβία.
Ας φτιάξουμε ένα τολμηρό ερευνητικό πρόγραμμα για να ανταγωνίζονται τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα μας για να πάρουν χρηματοδότηση για έρευνα και καινοτομία, είπαν. Και φτιάχτηκε ένα ολόκληρο πλαίσιο προγραμμάτων χρηματοδότησης τύπου «Horizon», στα οποίο εκτός από τις ευρωπαϊκές χώρες έχουν ζητήσει να συμμετάσχουν με διάφορους τρόπους και δεκάδες άλλες, και τα οποία συνολικά έως τώρα έχουν δώσει 280 δισ. ευρώ για έρευνα που έχει οδηγήσει σε 30 βραβεία Νόμπελ.
Ας καταργήσουμε τα νομίσματά μας, είπαν, ακόμα πιο τολμηρά, και αυτό ήταν πιο δύσκολο. Μόνο 12 χώρες υιοθέτησαν το νέο νόμισμα όταν κυκλοφόρησε, το 2002. Αλλά τώρα έχουμε 2026 και μετά όλες τις κρίσεις, όλες τις καταστροφές, όλη την γκρίνια και όλη την κριτική στο ευρώ και στα προβλήματά του, όχι απλώς όλες εκείνες οι χώρες εξακολουθούμε να το χρησιμοποιούμε, αλλά στην πορεία ολοένα και περισσότερες παρακαλούσαν, έφτυναν αίμα, έκαναν θυσίες για να τους αφήσουν/αφήσουμε να το υιοθετήσουν και αυτές. Την Πρωτοχρονιά η Βουλγαρία έγινε η 21η χώρα που έχει το ευρώ επίσημο νόμισμα. Αλλες χώρες, όπως το Κόσοβο και το Μαυροβούνιο, το χρησιμοποιούν επίσης ως επίσημο νόμισμα, μολονότι δεν είναι στην Ε.Ε. και δεν τις δέχονται ως μέλη της Ευρωζώνης και, ως εκ τούτου, δεν έχουν καμία επιρροή στη νομισματική πολιτική.
Ολα αυτά δεν είναι μικρά πράγματα. Είναι η ιστορία ενός θριάμβου εν εξελίξει. Αλλά αν κανείς άκουγε πώς μιλάει ο κόσμος για την Ε.Ε. στον δημόσιο διάλογο, θα συμπέραινε ότι όχι απλώς δεν πρόκειται για θρίαμβο αλλά για ένα φιάσκο. Ολη αυτή η οργή για την «ανικανότητα» της Ευρωπαϊκής Ενωσης να «αντιδράσει» σε οποιαδήποτε πρόκληση είναι μια φενάκη, μια φαντασίωση, που γεννιέται και κατευθύνεται από διάφορες πηγές και για διάφορες αιτίες. Κάποιοι έχουν συμφέρον να παρουσιάζουν την Ε.Ε. ως κάτι που μοιάζει με κυρίαρχο κράτος, αλλά δεν συμπεριφέρεται με την ταχύτητα που αντιδρούν τα κυρίαρχα κράτη. Η Ε.Ε., όμως, δεν είναι κυρίαρχο κράτος. Είναι μια συμμαχία 27 κυρίαρχων κρατών και, συγκεκριμένα, είναι μια χαλαρή συμμαχία που επιλέγει να δράσει μόνο όταν τα 27 αυτά κράτη συμφωνήσουν, και μόνο για τα θέματα στα οποία αυτά τα 27 κράτη συμφωνούν. Σε αυτά τα θέματα, η Ε.Ε. έχει να επιδείξει τεράστιες επιτυχίες. Είναι γελοίο να περιμένει κανείς μια τέτοια δομή να αντιδρά «στις προκλήσεις του Τραμπ» με τον τρόπο που μπορεί να αντιδράσει το Βασίλειο της Δανίας, για παράδειγμα. Είναι εξωφρενικό να διαμαρτύρεται για το ότι δεν το κάνει.
Το πρόβλημα είναι ότι από αυτό το πετροβόλημα της Ευρώπης επωφελούνται υπερβολικά πολλοί. Οι Πούτιν και οι Τραμπ επωφελούνται, επειδή δεν θέλουν η Ευρωπαϊκή Ενωση να υπάρχει. Δεν θέλουν αυτές οι 27 χώρες να λειτουργούν συντονισμένα και συνεκτικά για κανέναν λόγο και με κανέναν τρόπο. Δεν θέλουν να υπάρχει «Horizon», ελεύθερη μετακίνηση, οτιδήποτε κάνει τα ευρωπαϊκά κράτη πιο ισχυρά και ενωμένα. Το συμφέρον τους είναι να τη διαλύσουν, και αυτό προσπαθούν να κάνουν, με λόγια (ο Τραμπ έως τώρα) και με πράξεις (η Ρωσία του Πούτιν έχει εξαπολύσει εκατοντάδες επιθέσεις σε ευρωπαϊκό έδαφος τα τελευταία χρόνια, από δολιοφθορές και δολοφονίες μέχρι εκτεταμένες κυβερνοεπιθέσεις). Αλλά, ταυτόχρονα, την Ευρώπη την πετροβολάνε και οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι. Φυσικά, όλοι οι ηγέτες των νατιβιστικών/ακροδεξιών κομμάτων που θεριεύουν στην ήπειρο μισούν την Ε.Ε. και πατάνε τα εθνικιστικά κουμπιά των ψηφοφόρων τους λυσσομανώντας εναντίον της (ακόμα και την ώρα που εισπράττουν δισεκατομμύρια από τα ΕΣΠΑ). Αλλά και οι μετριοπαθείς ηγέτες του Κέντρου δεν διστάζουν να ξιφουλκήσουν κατά «των Βρυξελλών», όποτε θέλουν να κερδίσουν εύκολους πόντους στο εγχώριο πολιτικό παιχνίδι. Είναι τόσο βολικός στόχος.
