Τάκης Παππάς

Για τους περισσότερους πολίτες των φιλελεύθερων δημοκρατιών, στην Ευρώπη και πέρα από αυτήν, η καταδίκη ενός ξένου δικτάτορα είναι συνήθως εύκολη υπόθεση. Διότι εκεί τα όρια μοιάζουν καθαρά: ακυρωμένες εκλογές, καταστολή πολιτικών αντιπάλων, ανεξέλεγκτη χρήση κρατικής βίας, εξουσία χωρίς λογοδοσία.

Οπως ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε ένα πρωί για να ανακαλύψει ότι είχε μεταμορφωθεί σε ένα γιγάντιο έντομο, έτσι και μέσα στο 2025 ο κόσμος συνειδητοποίησε ότι η Αμερική είχε μεταβληθεί –σχεδόν από τη μια μέρα στην άλλη– από φιλελεύθερη δημοκρατία σε υπόδειγμα ανελεύθερου λαϊκισμού.

Οταν ανέλαβε την πρωθυπουργία του Ηνωμένου Βασιλείου το 1997, ο Τόνι Μπλερ μπορεί να μη διέθετε καμία προηγούμενη κυβερνητική εμπειρία, αλλά είχε πλήρη επίγνωση ότι στην πολιτική το πιο κρίσιμο στοιχείο είναι οι άνθρωποι – δηλαδή, οι συνεργάτες που επιλέγει ο ηγέτης.

Στη σημερινή Ελλάδα, δεν είναι τυχαίο ότι αρκετοί πολιτικοί –όπως και ορισμένοι που απλώς φαντάζονται ότι είναι ή που αισθάνονται πως «η Ιστορία τούς χρωστάει κάτι»– σκέφτονται να ιδρύσουν κόμμα.

Παρά τους τόνους μελάνι που έχουν χυθεί για να εξηγηθεί ο σύγχρονος λαϊκισμός, λίγοι τον έχουν περιγράψει τόσο καθαρά όσο ο Στιβ Μπάνον, πρώην επικεφαλής στρατηγικής του Λευκού Οίκου, σε μία πρόσφατη (23.10.2025) συνέντευξη στον Economist.

Η πολιτική συνθήκη που ονομάζεται «φιλελευθερισμός» δεν προέκυψε από επαναστάσεις, ούτε φυσικά γεννήθηκε μονομιάς.

Φανταστείτε ότι είστε αρχηγός ενός από τα επτά κόμματα της σημερινής κοινοβουλευτικής αντιπολίτευσης –χωρίς να υπολογίζουμε τους ανεξάρτητους– ή ακόμη κάποιος από εκείνους τους πολιτικούς που, όπως φημολογείται, ετοιμάζονται να ιδρύσουν νέο κόμμα ενόψει των επόμενων εκλογών. Ποιες θα ήταν οι πολιτικές σας φιλοδοξίες;

Ακούγεται συχνά ο ισχυρισμός ότι σήμερα η χώρα βρίσκεται σε ιστορική ακινησία, ακόμη και σε κατάσταση προϊούσας παρακμής.

Οταν ένας ηγέτης χάνει την εξουσία, συνήθως αποσύρεται, αφήνοντας χώρο σε διαδόχους και αντιπάλους. Είναι κάπως σπάνιες οι περιπτώσεις που, ακόμη και έπειτα από μία ήττα, οι ηγέτες επανέρχονται και ξαναπαίρνουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η σύγχρονη εμπειρία δείχνει ότι αυτό μπορεί να συμβεί με τρεις διαφορετικούς τρόπους.

Στις δημοκρατίες, η πορεία ενός τυπικού ηγέτη ή μιας ηγέτιδος είναι συνήθως γραμμική. Ξεκινάει από μικρότερες θέσεις ευθύνης, αποκτά εμπειρία στη διοίκηση, δοκιμάζεται σε εκλογικές αναμετρήσεις, βρίσκεται συνεχώς υπό τον έλεγχο του Τύπου και της αντιπολίτευσης.

Θα μπορούσε να αποτελεί και τον ορισμό της λέξης «σκάνδαλο»: ευρωπαϊκές επιδοτήσεις εκατομμυρίων ευρώ καταβλήθηκαν σε μη δικαιούχους μέσω εικονικών μισθώσεων βοσκοτόπων, με συστηματική εμπλοκή υπηρεσιακών παραγόντων, πολιτικών προϊσταμένων, βουλευτών, τοπικών αξιωματούχων και ιδιωτών.

«Στη λογοτεχνία», είπε κάποτε ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, ένας από τους σημαντικότερους μυθιστοριογράφους της Λατινικής Αμερικής, «ο συγγραφέας δεν περιορίζεται από τα γεγονότα· μπορεί να χειραγωγήσει την πραγματικότητα χωρίς να προδίδει την ιστορική της ουσία».