Πριν από μερικές μέρες το Ουζμπεκιστάν φιλοξένησε τη Βενεζουέλα σε ένα από τα αναγκαία φιλικά προετοιμασίας ενόψει του Παγκοσμίου Κυπέλλου του καλοκαιριού. Οι σκηνές όμως που έλαβαν χώρα μετά το τέλος της αναμέτρησης, μόνο σε τέτοιο παιχνίδι δεν παρέπεμπαν. Παίκτες έκαναν τον γύρο του θριάμβου, κόσμος έκλαιγε στις εξέδρες, ενώ μια τεράστια σημαία του Ουζμπεκιστάν είχε απλωθεί πάνω σε μια ρόδα λούνα παρκ, ενώ στο κέντρο της πόλης τα ξενοδοχεία φωτίζονταν με τα εθνικά χρώματα.
Η νίκη με 5-4 στα πέναλτι αποτέλεσε μια ευκαιρία για τους Ουζμπέκους να αποθεώσουν την ομάδα τους στο τελευταίο παιχνίδι εντός έδρας πριν από την παρθενική παρουσία της στην τελική φάση του Μουντιάλ.
Πρόκειται για μια ξεχωριστή στιγμή, με θετικές επιπτώσεις που γίνονται αισθητές όχι μόνο στην πρωτεύουσα Τασκένδη αλλά σε ολόκληρη τη χώρα. Το ποδόσφαιρο ίσως ετοιμάζεται να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην αλλαγή της εικόνας αυτού του άλλοτε κλειστού κράτους και το πώς αυτή θα περάσει στον υπόλοιπο κόσμο.
Πολλές πτυχές της ζωής στο Ουζμπεκιστάν άλλαξαν δραστικά από το 2016, μετά τον θάνατο του προηγούμενου προέδρου, Ισλάμ Καρίμοφ, ο οποίος έγινε ηγέτης της χώρας μετά την ανεξαρτησία της από την πρώην Σοβιετική Ενωση το 1991. Ομως κατά τη διάρκεια της 25ετούς προεδρίας του κάθε έννοια ελευθερίας είχε καταπατηθεί.
Ο διάδοχός του, Σαβκάτ Μιρζιγιάγεφ, που είχε διατελέσει πρωθυπουργός υπό τον Καρίμοφ, προχώρησε σε φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις και άνοιξε τη χώρα τόσο σε νέες επενδύσεις και τον τουρισμό όσο και στη συνεργασία με τη Δύση και, κυρίως, στις θρησκευτικές ελευθερίες.
Επισήμως, η χώρα παραμένει κοσμική, όμως η πλειονότητα του πληθυσμού είναι μουσουλμανική: όταν ξεκίνησε το παιχνίδι με τη Βενεζουέλα, πολλοί φίλαθλοι βρίσκονταν ακόμη έξω κάνοντας την προσευχή του ηλιοβασιλέματος, κάτι αδιανόητο πριν από μια δεκαετία.
«Δάσκαλοι και νοσηλευτές μάζευαν βαμβάκι από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Νοέμβριο, αυτή ήταν η πραγματικότητα πριν από 10 χρόνια», λέει ο Ακμπάρ Γιουσούποφ, αρχισυντάκτης της αγγλόφωνης εφημερίδας The Tashkent Times.
«Αν ένας δυτικός τουρίστας ταξίδευε εδώ πριν από τον Σεπτέμβριο του 2016, δεν υπήρχαν ΑΤΜ, δεν υπήρχαν ανταλλακτήρια συναλλάγματος, δεν επιτρεπόταν καν να βγάλεις φωτογραφίες σε σταθμό μετρό (το υπόγειο δίκτυο της Τασκένδης είναι ουσιαστικά μια τεράστια γκαλερί τέχνης, με έργα της σοβιετικής εποχής και ακόμη και πολυελαίους). Ηταν ουσιαστικά μια “ελαφριά” εκδοχή της Βόρειας Κορέας. Αλλά τώρα οι νοοτροπίες είναι εντελώς διαφορετικές».
Το Ουζμπεκιστάν απέχει ακόμη πολύ από το να θεωρηθεί φιλελεύθερη δημοκρατία. Η πρωτεύουσα Τασκένδη μπορεί να διαθέτει μοντέρνα εμπορικά κέντρα, πολυτελή εστιατόρια και εκτεταμένα ξενοδοχεία που αγαπούν οι χρήστες του Instagram, όμως στην καθημερινότητα παραμένουν πολλά ανησυχητικά κατάλοιπα του παλιού καθεστώτος. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης εξακολουθούν να μην αναγνωρίζονται, ενώ η τελευταία έκθεση της Amnesty International επισημαίνει σοβαρές ανησυχίες: από τον αυστηρό έλεγχο της ελευθερίας του λόγου και τη «συστηματική και εκτεταμένη» χρήση βασανιστηρίων έως την «εκφοβιστική συμπεριφορά, τις σωματικές επιθέσεις, τη δυσφήμηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τις αυθαίρετες συλλήψεις με ψευδείς κατηγορίες» μελών της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας.
Υπήρξε επίσης μια βίαιη καταστολή διαδηλωτών στην αυτόνομη περιοχή Καρακαλπακστάν το 2022, κατά την οποία 21 άνθρωποι σκοτώθηκαν και εκατοντάδες τραυματίστηκαν, σύμφωνα με τη Human Rights Watch.
Ωστόσο, έχει ξεκινήσει μια σταδιακή αποδόμηση του αστυνομικού κράτους και μια επαναφορά της ουζμπεκικής γλώσσας και της εθνικής ταυτότητας (οι μεγαλύτερες γενιές μιλούν ρωσικά, ενώ οι νεότεροι τείνουν να μιλούν ουζμπεκικά). Κανείς δεν πιστεύει ότι η χώρα έχει απαλλαγεί από τη διαφθορά, όμως η χαλάρωση των άλλοτε σκληρών περιορισμών από τον Μιρζιγιάγεφ, ο οποίος έχει επενδύσει τρισεκατομμύρια σε πολιτιστικές και αθλητικές υποδομές τα τελευταία χρόνια, έχει κάνει τη διαφορά.
«Οι άνθρωποι έχουν καταφέρει να επανασυνδεθούν με το ισλαμικό τους παρελθόν», λέει ο Ακμπάρ, αναφερόμενος στο πώς οι χώροι εκπαίδευσης και λατρείας των μουσουλμάνων είχαν κλείσει κατά τη διάρκεια των οκτώ δεκαετιών σοβιετικού ελέγχου. «Εχουμε πολύ μεγαλύτερη θρησκευτική ελευθερία. Οι άνθρωποι βλέπουν τον ηγέτη ως τη σκιά του Θεού ή τον εκπρόσωπό του, γιατί έχει επενδύσει στη χώρα και έχει ανοίξει τη θρησκεία».
Δύο ώρες μακριά με τρένο, στην ιστορική Σαμαρκάνδη, έναν μυθικό εμπορικό κόμβο στον αρχαίο Δρόμο του Μεταξιού που χρονολογείται 2.000 χρόνια πίσω και συνέδεε την Ευρώπη, την Αφρική και την Ασία, δεν θα βρει κανείς πολλούς ανθρώπους να μιλούν αγγλικά, υπάρχει όμως μια παγκόσμια γλώσσα επικοινωνίας. Ενας νεαρός πωλητής στην πολύβουη αγορά Siyob Bazaar, όπου φρούτα, κεραμικά, μπαχαρικά και τσάι πωλούνται σε εξευτελιστικές τιμές (αν είσαι ντόπιος, καθώς οι τουρίστες πληρώνουν τετραπλάσια εκτός αν παζαρέψουν), δεν γνωρίζει τις αγγλικές λέξεις για το χρήμα ή τον πατέρα, αλλά μόλις ακούσει τη φράση «Premier League», την αναγνωρίζει αμέσως.
«Khusanov, Manchester City, Premier League», λέει. Ο Khusanov, φυσικά, είναι ο Αμπντουκοντίρ Κουσάνοφ, ο 22χρονος κεντρικός αμυντικός της Μάντσεστερ Σίτι, που δεν είναι απλώς το αστέρι της εθνικής ομάδας του Ουζμπεκιστάν, αλλά το πρώτο μεγάλο αστέρι της χώρας σε παγκόσμιο επίπεδο.
Το ποδόσφαιρο είναι εδώ και χρόνια εξαιρετικά δημοφιλές στο Ουζμπεκιστάν, όπως και η Premier League, όμως η πρόκριση σε Παγκόσμιο Κύπελλο έχει προκαλέσει εθνικό ενθουσιασμό σε μια χώρα που επιθυμεί να προβληθεί στη διεθνή σκηνή. Η επιτυχία τους να φτάσουν στη διοργάνωση σε ΗΠΑ, Καναδά και Μεξικό δεν ήρθε από το πουθενά.
Μεταξύ των αντιπάλων του στην Κεντρική Ασία, το Ουζμπεκιστάν είχε αποκτήσει τη δυσάρεστη φήμη της ομάδας που «λυγίζει» στις κρίσιμες στιγμές, έχοντας χάσει οριακά τρία Παγκόσμια Κύπελλα. Το 2006, όταν ήταν στην 45η θέση στην παγκόσμια κατάταξη της FIFA (υψηλότερα από ό,τι είναι σήμερα, στην 50ή θέση), έχασε με αμφιλεγόμενο τρόπο ένα διπλό διηπειρωτικό μπαράζ απέναντι στο Μπαχρέιν. Το 2014 έχασε την πρόκριση στη διαφορά τερμάτων από τη Νότια Κορέα. Το 2018 έμεινε δύο βαθμούς μακριά από το Παγκόσμιο Κύπελλο της Ρωσίας, με τη Νότια Κορέα να το αφήνει ξανά εκτός μετά το 0-0 στην Τασκένδη στο τελευταίο παιχνίδι του ομίλου.
Δεν είναι περίεργο που η πρόκριση για το 2026, χάρη σε μια εκτός έδρας ισοπαλία 0-0 με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, προκάλεσε ξέφρενους πανηγυρισμούς στην Τασκένδη και όχι μόνο, αν και στην πραγματικότητα ήταν απλώς αντανάκλαση της προόδου του ουζμπεκικού ποδοσφαίρου την τελευταία δεκαετία.
«Αν κοιτάξετε το Ουζμπεκιστάν, γνωρίζω ότι η δουλειά που γίνεται στις μικρές ηλικίες είναι φανταστική, οι υποδομές που έχουν δημιουργήσει είναι απίστευτες», δήλωσε ο Αρσέν Βενγκέρ, πρώην προπονητής της Αρσεναλ, σχολιάζοντας την επέκταση του Παγκοσμίου Κυπέλλου της FIFA πέρυσι.
Εχουν δημιουργηθεί ακαδημίες με κρατική χρηματοδότηση, έχουν εισαχθεί προπονητικές φιλοσοφίες και έχει δοθεί έμφαση σε ένα τεχνικό, κάθετο, επιθετικό ποδόσφαιρο μέσω προπονητών που έχουν ως στόχο την παραγωγή κορυφαίων παικτών από μικρή ηλικία. Το 2022, η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι κατασκεύασε 3.500 μικρά γήπεδα ποδοσφαίρου σε όλη τη χώρα. Ουσιαστικά το Ουζμπεκιστάν έχτισε από τη βάση προς την κορυφή. Και πράγματι, ενώ η ανδρική ομάδα αρχίζει τώρα να γίνεται γνωστή με την πρόκριση στο Παγκόσμιο Κύπελλο, οι μικρότερες ηλικιακές ομάδες κάνουν αίσθηση εδώ και χρόνια, με πολλούς από τους παίκτες που θα αγωνιστούν φέτος στις ΗΠΑ να έχουν παίξει μαζί για μεγάλο διάστημα.
Η ομάδα κάτω των 17 ετών απέκλεισε την Αγγλία στο Παγκόσμιο Κύπελλο αυτής της ηλικίας το 2023, έχοντας φέρει ισοπαλία με την Ισπανία στη φάση των ομίλων. Εφτασε μέχρι τα προημιτελικά, όπου αποκλείστηκε οριακά με 1-0 από τη Γαλλία.
Στο περσινό τουρνουά, η ίδια ηλικιακή ομάδα νίκησε Παραγουάη και Κροατία και έχασε δύσκολα με 3-2 από την Ιταλία στη φάση των «16».
Η ομάδα κάτω των 20 κατέκτησε το Ασιατικό Κύπελλο εντός έδρας το 2023 και έφτασε στα νοκ άουτ του Παγκοσμίου Κυπέλλου την ίδια χρονιά, ενώ το 2024 μια ομάδα κάτω των 23, με τον Κουσάνοφ, συμμετείχε για πρώτη φορά στους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Η πρόοδος εντός γηπέδου στηρίζεται από νέες υποδομές εκτός αυτού: ένα νέο εθνικό προπονητικό κέντρο άνοιξε το 2025, ένα στάδιο 55.000 θέσεων θα εγκαινιαστεί του χρόνου ενόψει της συνδιοργάνωσης του Παγκοσμίου Κυπέλλου Κ-20 με το Αζερμπαϊτζάν, ενώ ένα νέο Ολυμπιακό στάδιο και χωριό, με πέντε αθλητικές εγκαταστάσεις, έχει ήδη ανοίξει ενόψει των Ασιατικών Αγώνων Νεολαίας του 2029, της μεγαλύτερης αθλητικής διοργάνωσης που έχει φιλοξενήσει ποτέ η χώρα.
Η κυβέρνηση αναφέρει ότι δημιούργησε 118 νέες αθλητικές εγκαταστάσεις από το 2017 έως το 2022, ενώ, σύμφωνα με τοπικά μέσα, ο Μιρζιγιάγεφ ανακοίνωσε ότι οι δαπάνες για τον αθλητισμό διπλασιάστηκαν τα τελευταία τέσσερα χρόνια, από 115,4 εκατ. δολάρια σε 230,78 εκατ., ενώ διπλασιάστηκαν και οι μέσοι μισθοί των προπονητών.
«Προσπαθούν να κερδίσουν αναγνώριση», λέει ο Ακμπάρ. «Είναι το ίδιο σοβιετικό μοτίβο: πολιτική και αθλητισμός είναι αλληλένδετα. Οταν έχεις επιτυχίες στον παγκόσμιο αθλητισμό, ο κόσμος εντυπωσιάζεται από τη χώρα. Θέλουν να βάλουν το Ουζμπεκιστάν στον παγκόσμιο αθλητικό χάρτη».
Εχοντας καταλάβει τη 13η θέση στον πίνακα μεταλλίων στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Παρισιού το 2024, έχει τεθεί ως στόχος η είσοδος στην πρώτη δεκάδα το 2028 στο Λος Αντζελες. Τα μετάλλια αυτά ήρθαν σε τάε κβον ντο, τζούντο, άρση βαρών, ελευθέρα πάλη και πυγμαχία, με τα δύο τελευταία αθλήματα να έχουν ήδη ισχυρή παράδοση στο Ουζμπεκιστάν. Η πρόοδος στο ποδόσφαιρο αντικατοπτρίζει τα… γούστα των νεότερων γενιών, που μένουν ξύπνιοι μέχρι αργά για να παρακολουθήσουν Premier League και Champions League (ένας αγώνας στις 20:00 στην Αγγλία ξεκινά τα μεσάνυχτα στην Τασκένδη).
Γίνονται επίσης προσπάθειες βελτίωσης της Uzbekistan Super League, όπου αγωνίζονται πολλοί διεθνείς, με φορολογικές ελαφρύνσεις για τους ξένους κορυφαίους παίκτες και έκκληση για περισσότερες ιδιωτικές επενδύσεις.
«Το ποδόσφαιρο είναι απίστευτα δημοφιλές», λέει ο Γκολίμπ, φοιτητής σε ένα από τα 28 πανεπιστήμια της πόλης. «Η Ρεάλ Μαδρίτης, η Μπαρτσελόνα και η Μάντσεστερ Σίτι είναι οι πιο δημοφιλείς ομάδες και όλοι ανυπομονούν να δουν την εθνική. Η ομάδα έχει βελτιωθεί και το ίδιο και η χώρα. Το Ουζμπεκιστάν εξελίσσεται μέρα με τη μέρα». Εκατοντάδες Ουζμπέκοι αναμένεται να ταξιδέψουν στις ΗΠΑ αυτό το καλοκαίρι, με τις προσδοκίες να είναι υψηλές, παρά το γεγονός ότι η ομάδα βρίσκεται σε όμιλο με την Πορτογαλία και την Κολομβία.
Για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της πρώτης συμμετοχής σε Παγκόσμιο Κύπελλο, η ομοσπονδία έδωσε τα ηνία της εθνικής στον Φάμπιο Καναβάρο, πρωταθλητή κόσμου με την Ιταλία το 2006, ώστε να προσθέσει εμπειρία, τεχνογνωσία και κύρος. «Θέλω πολεμιστές», δήλωσε ο Ιταλός μετά τη φιλική νίκη με 3-1 επί της Γκαμπόν. «Θέλω πάντα υψηλή ένταση.
Αυτό είναι το κλειδί για μένα. Θα πάμε στο Παγκόσμιο Κύπελλο για να αντιμετωπίσουμε κορυφαίες ομάδες και όποιος νομίζει ότι είναι εύκολο, κάνει λάθος. Είναι η πρώτη φορά του Ουζμπεκιστάν και θα αντιμετωπίσουμε τους πάντες χωρίς φόβο».
Με χρόνια προετοιμασίας, αυτή είναι η πρώτη μεγάλη ευκαιρία του Ουζμπεκιστάν να λάμψει, αλλά και να στείλει το μήνυμα ότι η χώρα αλλάζει εντός και εκτός γηπέδων. Και ίσως να μην είναι η τελευταία.
