Στη σύγχρονη κοινωνία της διακινδύνευσης – και μάλιστα σε περιβάλλον καινοτόμων αναδυόμενων τεχνολογιών – η ολοένα μεγαλύτερη ένταση της αναγκαιότητας διαρκούς στάθμισης μεταξύ ασφάλειας και ελευθερίας αποτελεί μείζον θέμα για τη δημοκρατία μιας χώρας.
Η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ), ανεξάρτητη Αρχή συσταθείσα το 2003 κατ’ επιταγήν του άρθ. 19 παρ. 2 του Συντάγματος, έχει ως αρμοδιότητα, μεταξύ άλλων, την προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών και τον έλεγχο της τήρησης των όρων και της διαδικασίας άρσης του απορρήτου. Εφόσον η πιστή τήρηση των επιταγών του άρθ. 19 του Συντάγματος αποτελεί υποχρέωση του κράτους και όχι απλώς διακριτική του ευχέρεια, η άμεση και ουσιαστική ενίσχυση των όρων λειτουργίας και της αποτελεσματικότητας της ΑΔΑΕ, αποτελεί υψίστης σημασίας παρέμβαση για το δημόσιο συμφέρον και την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών.
Τους τελευταίους μήνες, στη χώρα μας, το ζήτημα του απορρήτου των επικοινωνιών φαίνεται να εξελίσσεται σε πρωτεύον θέμα και η αναγκαιότητα άμεσης δρομολόγησης ώριμων διορθωτικών παρεμβάσεων για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας του ισχύοντος κανονιστικού πλαισίου έχει επείγοντα χαρακτήρα. Πολλώ μάλλον όταν η – επί εξαετία και πλέον – αδυναμία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου να καταλήξουν στον νέο ευρωπαϊκό Κανονισμό e-Privacy δεν παρέχει αρωγή στην αντιμετώπιση προβλημάτων που εγείρονται κατά την αξιοποίηση των επιφυών υπηρεσιών (over the top services, π.χ. WhatsApp, Viber κ.λπ.).
Τούτων δοθέντων, ακολουθεί αδρομερής περιγραφή θεσμικών παρεμβάσεων για την ενίσχυση του απορρήτου των επικοινωνιών των πολιτών στο πεδίο της εθνικής ασφάλειας.
1. Θεσμοθέτηση Δικαστικού Συμβουλίου για τη λήψη απόφασης περί έγκρισης άρσης του απορρήτου επικοινωνιών πολιτών για λόγους εθνικής ασφάλειας.
Μέχρι πρόσφατα, η εγγύηση της δικαστικής αρχής για την αξιολόγηση ενός αιτήματος άρσης απορρήτου για λόγους εθνικής ασφάλειας, περιοριζόταν στην έγκριση από μονοπρόσωπο όργανο, τον αποσπασμένο εισαγγελέα έπειτα από απόφαση του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου, εντός του χώρου της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΕΥΠ). Ο μονοπρόσωπος χαρακτήρας του αποφασίζοντος οργάνου που αιφνιδίως θεσμοθετήθηκε το 2018 και η δραστηριοποίηση αμφοτέρων των οργάνων ΕΥΠ και εισαγγελέα στον ίδιο χώρο, είχαν εγείρει σειρά συζητήσεων σε επιστημονικά fora και εκφράζονταν απόψεις για ανάγκη βελτίωσης του νομοθετικού πλαισίου.
Στις αρχές Αυγούστου 2022, διά Πράξης Νομοθετικού Περιεχομένου, επανήλθε το καθεστώς που ίσχυε προ του 2018, δηλαδή η υποβολή για έγκριση της διάταξης για άρση απορρήτου και ενώπιον του αρμόδιου Εισαγγελέα Εφετών εντός 24 ωρών.
Αν και η ρύθμιση αυτή βρίσκεται κατ’ αρχάς σε ορθή κατεύθυνση εφόσον αναιρεί οριστικά τον μονοπρόσωπο χαρακτήρα του αποφασίζοντος οργάνου για άρση απορρήτου για λόγους εθνικής ασφάλειας, θα μπορούσε να ενισχυθεί έτι περαιτέρω, διά της θεσμοθέτησης Δικαστικου Συμβουλίου, το οποίο θα είναι και το αποφασίζον όργανο εντός 24 ωρών, πρόβλεψη που προσομοιάζει στη διαδικασία άρσης απορρήτου για διακρίβωση εγκλημάτων.
2. Ενημέρωση της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών και για προτάσεις άρσης απορρήτου που δεν έγιναν δεκτές.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), για την εκτίμηση της συμβατότητας των άρσεων απορρήτου για λόγους εθνικής ασφάλειας με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), συνεκτιμά ως ιδιαίτερα χρήσιμο κριτήριο το ποσοστό των εγκριθεισών άρσεων σε σχέση με τον συνολικό αριθμό των υποβληθέντων αιτημάτων.
Υπενθυμίζεται, μάλιστα, ότι ήδη από το 2009, στην απόφαση του ΕΔΔΑ Iordachi and others v. Moldova, το ΕΔΔΑ για την κρίση του για την ποιότητα του εθνικού κανονιστικού πλαισίου της Μολδαβίας για το πεδίο άρσης του απορρήτου, συνεκτίμησε ακριβώς και σχετικούς στατιστικούς δείκτες. Για τη Μολδαβία, για το διάστημα 2005-2007, το ποσοστό εγκρίσεων κυμαινόταν μεταξύ 97,93% – 99,24%, ποσοστά που ξεπερνούσαν σταθερά το 90% δείχνοντας ουσιαστικά καθολική αποδοχή των αιτήσεων άρσης.
Δυστυχώς η νομοθεσία στη χώρα μας δεν περιλαμβάνει πρόβλεψη για ενημέρωση της ΑΔΑΕ για τους αριθμούς των αιτημάτων που δεν έγιναν δεκτά για άρση απορρήτου, κατά συνέπεια καταγράφεται αδυναμία εξαγωγής στατιστικών δεικτών και σχετικών συμπερασμάτων. Ακριβώς το πρόβλημα αυτό απαιτείται να αντιμετωπιστεί νομοθετικά.
3. Εκ νέου θεσμοθέτηση της δυνατότητας των πολιτών να μπορούν να λαμβάνουν εκ των υστέρων γνώση της άρσης απορρήτου των επικοινωνιών τους, υπό την προϋπόθεση ότι ο Εισαγγελέας του Αρείου Πάγου θα διασφαλίζει ότι από την ενημέρωση αυτή δεν διακυβεύεται πλέον ο σκοπός για τον οποίο διατάχθηκε η άρση.
Οι θεσμικές παρεμβάσεις για τη βελτίωση της αποτελεσματικό- τητας του ισχύοντος κανονιστικού πλαισίου έχουν επείγοντα χαρακτήρα.
Οπως έχει κριθεί από το ΕΔΔΑ, μετά τη λήξη του μέτρου της άρσης του απορρήτου των επικοινωνιών συγκεκριμένου προσώπου και όταν πλέον δεν διακυβεύεται ο σκοπός για τον οποίο το μέτρο αυτό έλαβε χώρα, η εκ των υστέρων γνωστοποίηση στον θιγέντα ότι κατά το παρελθόν είχε αρθεί το απόρρητο, συνδέεται άμεσα με την εκ μέρους του δυνατότητα άσκησης ενδίκων βοηθημάτων και μέσων, προκειμένου να υπερασπισθεί τα δικαιώματα και έννομα συμφέροντά του απέναντι σε κάθε τυχόν μη σύννομη ή καταχρηστική και δυσανάλογη εις βάρος του χρήση του μέτρου.
Μετά την ψήφιση του άρθρου 87 του Ν.4790/2021, εφόσον πλέον απαγορεύεται σχετική γνωστοποίηση, ο θιγείς ποτέ δεν θα πληροφορηθεί ότι ήρθη στο παρελθόν το απόρρητο των επικοινωνιών του, κατά συνέπεια στερείται πλήρως κάθε δυνατότητας να ζητήσει αποτελεσματική δικαστική προστασία.
Για το ζήτημα αυτό είναι γνωστή σειρά αποφάσεων του ΕΔΔΑ για αντίστοιχες περιπτώσεις όταν και κρίθηκε ότι έχει συντελεσθεί η παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ: (α. απόφαση Association for European Integration and Human Rights και Ekimdzhiev κατά Βουλγαρίας, 2007, β. απόφαση Roman Zakharov κατά Ρωσίας, 2015, γ. απόφαση Szabó και Vissy κατά Ουγγαρίας, 2016 κ.α.). Στις περιπτώσεις αυτές διαπιστώθηκε η παραβίαση του άρθρου 8 από Βουλγαρία, Ρωσία, Ουγγαρία, ακριβώς διότι στις νομοθεσίες τους δεν προβλεπόταν, μεταξύ άλλων, η δυνατότητα εκ των υστέρων γνωστοποίησης άρσεως απορρήτου των επικοινωνιών των πολιτών τους.
Στην παρούσα φάση, η Ελλάδα έχει αχθεί ενώπιον του ΕΔΔΑ, αλλά το δικαστήριο δεν έχει ακόμη προχωρήσει ώστε να παραβάλει τα ισχύοντα και να αποφανθεί σχετικά. Παρόλα αυτά, η νομοθέτηση στη χώρα μας ακριβώς στην κατεύθυνση της νομολογίας του ΕΔΔΑ, θεωρείται πρωτοβουλία εκ των ων ουκ άνευ, όπως και για κάθε χώρα της οποίας το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο υιοθετεί τις αξίες και βαρύνεται από τις δεσμευσεις της ΕΣΔΑ.
4. Περιορισμός της αόριστης διάρκειας άρσης του απορρήτου για λόγους εθνικής ασφάλειας.
Σύμφωνα με την παρ. 6 του άρθρου 5 του Ν. 2225/1994, η χρονική διάρκεια της άρσης του απορρήτου για διακρίβωση εγκλημάτων δεν μπορεί να υπερβαίνει τους δύο (2) μήνες. Βεβαίως μπορούν να ακολουθούν παρατάσεις ίσης ή μικρότερης διάρκειας εφόσον εξακολουθούν να υφίστανται οι λόγοι της άρσης, αλλά με συνολική διάρκεια άρσης απορρήτου που δεν μπορεί να υπερβαίνει τους δέκα (10) μήνες.
Αντίθετα, στις περιπτώσεις άρσης απορρήτου για λόγους εθνικής ασφάλειας, ανώτατο χρονικό όριο της άρσης δεν υφίσταται, οπότε στην περίπτωση αυτή η άρση απορρήτου για κάποιον πολίτη μπορεί διαρκώς να παρατείνεται και τελικά να διαρκεί επ’ αόριστον. Το ενδεχόμενο αυτό, σε συνδυασμό μάλιστα με την απουσία της δυνατότητας του θιγόμενου να λαμβάνει εκ των υστέρων γνώση της άρσης του απορρήτου της επικοινωνίας του (άρθρο 87 Ν.4790/2021) σε χρόνο που δεν διακυβεύεται ο σκοπός της άρσης, μπορεί να οδηγήσει σε μείζονες στρεβλώσεις εις βάρος των δικαιωμάτων πολιτών.
Κατά συνέπεια προτείνεται να θεσμοθετηθεί καλά υπολογισμένη μέγιστη διάρκεια παρατάσεων και κατά την άρση του απορρήτου για λόγους εθνικής ασφάλειας ή άλλη θεσμική εγγύηση ουσιαστικού ελέγχου των προϋποθέσεων για πολλαπλές παρατάσεις.
Στην Κινέζικη γλώσσα, το ιδεόγραμμα για τη λέξη κρίση (wei-ji) περιλαμβάνει δύο συλλαβές-χαρακτήρες: [α] του κινδύνου και [β] του κρίσιμου σημείου. Για τη χώρα μας, η τρέχουσα συγκυρία αποτελεί το Σήμα Κινδύνου, που δείχνει ότι για θέματα στάθμισης μεταξύ ασφάλειας και των προβλέψεων του Συντάγματος για «απολύτως απαραβίαστο απόρρητο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών» των πολιτών στο πεδίο της εθνικής ασφάλειας, βρισκόμαστε ακριβώς σε αυτό το κρίσιμο σημείο που πρέπει να δράσουμε θεσμικά για τη δικαιοκρατική και αποτελεσματική υποστήριξη του επικοινωνιακού απορρήτου των πολιτών.
* Ο κ. Στέφανος Γκρίτζαλης είναι καθηγητής Ασφάλειας Πληροφοριακών και Επικοινωνιακών Συστημάτων στο Τμήμα Ψηφιακών Συστημάτων του Πανεπιστημίου Πειραιώς, μέλος στην Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ) και τέως πρύτανης του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Οι απόψεις που διατυπώνονται στο παρόν κείμενο απηχούν προσωπικές επιστημονικές θέσεις του γράφοντος.
