Οι διακοπές φέτος είχαν βουνό και σχεδόν καθόλου θάλασσα. Πεζοπορία, διάβασμα, δροσιά και συζητήσεις. Καμιά φορά τα βράδια ανοίγαμε την τηλεόραση για να δούμε τι παίζει και πέφταμε πάνω σε μικρά, περιφερειακά, κανάλια με πρόγραμμα που ακροβατούσε στα όρια της παραπληροφόρησης και της υπερβολής. Συνωμοσιολόγοι, αντιεμβολιαστές, γεωπολιτικοί «αναλυτές», όλοι θυμωμένοι και έξαλλοι.
Το αρχικό μειδίαμα –μα ποιος τα βλέπει αυτά;– έγινε απογοήτευση όταν ακούγαμε τα ίδια επιχειρήματα στις γνωστές συζητήσεις στα καφενεία του χωριού. Για το ποιος κρύβεται πίσω από τον πόλεμο στην Ουκρανία, τα εμβόλια που δεν δουλεύουν, τον Μπουρλά που αρρώστησε. Δεν κατάλαβα γιατί ακριβώς, αλλά τη γύρα των καφενείων έκανε η πρόβλεψη ότι οι εμβολιασμένοι έχουν δεν έχουν πέντε χρόνια ζωής.
Θυμήθηκα τα παραπάνω διαβάζοντας την είδηση ότι το YouTube ετοιμάζεται να λανσάρει διαφημίσεις στα βιντεάκια του, όχι για να προωθήσει κάποιο προϊόν, αλλά για να εκπαιδεύσει τους θεατές να ξεχωρίζουν την ήρα από το στάρι, το αληθινό από το ψεύτικο. Μια προσπάθεια τύπου «κατανόηση οθόνης».
Τον περασμένο Μάρτιο, για παράδειγμα, κυκλοφόρησε στο Διαδίκτυο ένα βίντεο που έδειχνε τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι δήθεν να καλεί τις δυνάμεις του να παραδώσουν εδάφη της χώρας του στον στρατό της Ρωσίας. Τα βίντεο και η τεχνολογία αυτού του είδους περιγράφονται με τον όρο «deepfake» γιατί στα μη έμπειρα μάτια μοιάζουν σαν αληθινά. Μέχρι να αποδειχθεί ότι το βίντεο ήταν ψεύτικο, είχε προκαλέσει ένα ρήγμα αξιοπιστίας. Μικρό ή μεγάλο, δεν έχει σημασία.
Χρειάζεται λοιπόν μια άλλου τύπου εκπαίδευση στους χρήστες κάθε ηλικίας και κάθε μέσου. Κάθε προσπάθεια όμως είναι καταδικασμένη να αποτύχει εάν δεν ξεκινήσει από μικρή ηλικία. Ισως να μην αλλάξουν απόψεις οι φίλοι μας και οι συγγενείς μας, αλλά τα παιδιά μας πρέπει να έχουν τη δυνατότητα επιλογής. Να έχουν διδαχθεί πώς να ξεχωρίζουν μια αξιόπιστη είδηση / πηγή / ιστοσελίδα / εφημερίδα από τον σω-ρό που κυκλοφορεί.
Υπάρχουν δύο όροι στο εξωτερικό που περιγράφουν αυτή την ανάγκη, το «media literacy» και το «news literacy», την εκπαίδευση δηλαδή στη χρήση των μέσων και τη διάκριση των ειδήσεων. Τα σχολεία θα ανοίξουν φέτος με νέα βιβλία, εκπαιδευτικούς ομίλους, μέντορες και άλλες καινοτομίες. Μήπως θα χωρούσε ακόμη μία; Η κατανόηση κειμένου (και περιεχομένου) δεν είναι… σέξι και αποδίδει μετά πολλά χρόνια. Αλλιώς ναι, υπάρχουν πάντα οι ινφλουένσερ του καφενείου.
