Την 1 Μαΐου 2011, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα ανακοινώνει την εξόντωση του Οσάμα μπιν Λάντεν από τις ειδικές δυνάμεις της χώρας. Σε λίγα λεπτά, χιλιάδες Αμερικανοί βγαίνουν στους δρόμους της Νέας Υόρκης και της Ουάσιγκτον για να πανηγυρίσουν τον θάνατο της μεγαλύτερης απειλής για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ. Πολλοί αναλυτές και πολιτικοί υποστήριζαν πως ο θάνατος του ηγέτη της Αλ Κάιντα ήταν ένα συντριπτικό πλήγμα που θα οδηγούσε στη διάλυση της οργάνωσης και στην υποχώρηση της ισλαμιστικής τρομοκρατίας. 31 Ιουλίου 2022, οι ΗΠΑ εξοντώνουν με πυραυλική επίθεση τον ηγέτη της Αλ Κάιντα και διάδοχο του Μπιν Λάντεν, Αϊμάν αλ Ζαουάχρι.
Εντεκα χρόνια μετά τον θάνατο του Μπιν Λάντεν και η Αλ Κάιντα υπάρχει ακόμη ενώ η ισλαμιστική τρομοκρατία εξακολουθεί να θεωρείται μία από τις σοβαρότερες απειλές για την παγκόσμια ασφάλεια. Η εξόντωση του Ζαουάχρι είναι μία σημαντική στιγμή για την παγκόσμια ασφάλεια και για τον αγώνα της δημοκρατίας έναντι της τρομοκρατίας. Ωστόσο, η επίδραση του θανάτου του δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να είναι τόσο καταλυτική όσο αυτή του Μπιν Λάντεν. Η Αλ Κάιντα ήδη βρίσκεται σε διαδικασία ανάδειξης νέου αρχηγού, αλλά δεν είναι αυτό το σημαντικότερο ζήτημα.
Ο θάνατος του Λάντεν σηματοδότησε την είσοδο του παγκόσμιου τζιχαντιστικού κινήματος και των τρομοκρατικών οργανώσεων σε μια νέα φάση. Η κυριαρχία της οργάνωσης μεγάλου φάσματος, της Αλ Κάιντα, σταδιακά υποχώρησε, με διάφορες περιφερειακής εμβέλειας οργανώσεις να ξεπηδούν ως οι σημαντικότερες τρομοκρατικές απειλές. Χαρακτηριστικότερη περίπτωση όλων είναι το ISIS, που έφτασε να ξεπεράσει σε επιρροή και σε επικινδυνότητα και την Αλ Κάιντα. Αντίστοιχες περιφερειακές οργανώσεις είναι η Μπόκο Χαράμ στη Νιγηρία, η Αλ Σαμπάαμπ στη Σομαλία κ.ά. Τα τελευταία χρόνια, από το 2015 κυρίως, βρισκόμαστε σε μια νέα φάση της ισλαμιστικής τρομοκρατίας. Τα κυρίαρχα στοιχεία είναι ο καθοριστικός ρόλος του Διαδικτύου, αυτό που αποκαλούμε παγκόσμια τζιχαντόσφαιρα, αλλά και οι μοναχικοί δρώντες. Το ISIS συντέλεσε καθοριστικά στο να περάσει η ισλαμιστική τρομοκρατία στην εποχή της επικοινωνίας και των νέων τεχνολογιών. Δημιουργήθηκε ένα παγκόσμιο brand, το οποίο δεν στηρίζεται σε πρόσωπα-ηγέτες (π.χ. Μπιν Λάντεν), ούτε και σε οργανώσεις. Αυτή είναι η επιτομή της απειλής: ένα περίπλοκο δίκτυο οργανώσεων, προσώπων και υπο-ομάδων που αλληλοεπιδρούν μέσω του Διαδικτύου. Αξίζει να σημειωθεί πως πολλές επιθέσεις των τελευταίων ετών δεν σχεδιάστηκαν και δεν πραγματοποιήθηκαν από μέλη οργανώσεων, αλλά από μοναχικούς δρώντες που εμπνέονταν από τις οργανώσεις και ριζοσπαστικοποιήθηκαν διαδικτυακά.
Ας πάρουμε για παράδειγμα το ISIS. Ο ηγέτης της περιόδου της ραγδαίας ανάπτυξης της οργάνωσης, Αλ Μπαγκντάντι, ο αυτοαποκαλούμενος «Χαλίφης», δεν ήταν τόσο επιδραστικός όσο οι διάφοροι αλλοδαποί τρομοκράτες μαχητές από δεκάδες χώρες που πρωταγωνιστούσαν στα βίντεο-μικρές ταινίες, βασικό μοχλό της προπαγάνδας της οργάνωσης. Ο Ζαουάχρι, τόσο ηλικιακά όσο και ως αντίληψη για την τρομοκρατία, ανήκε στην παλιά και ξεπερασμένη γενιά τρομοκρατών. Μιλάμε άλλωστε για έναν από τους συνιδρυτές της Αλ Κάιντα. Γι’ αυτόν τον λόγο και δεν κατάφερε ποτέ να έχει καταλυτικό αποτύπωμα. Περιορίστηκε στο να διατηρήσει ενεργό και επικίνδυνη την Αλ Κάιντα, βλέποντας όμως το ISIS να κυριαρχεί. Πώς θα μοιάζει λοιπόν η τρομοκρατία στη μετά Ζαουάχρι εποχή; Το Διαδίκτυο, οι νέες τεχνολογίες, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι κρυπτογραφημένες πλατφόρμες επικοινωνίας –τα δίκτυα δηλαδή– είναι η βασική παράμετρος για την εξέλιξη της τρομοκρατίας. Τα βιντεοπαιχνίδια και οι παιχνιδομηχανές είναι το τελευταίο μέσο το οποίο αξιοποιούν οι τρομοκράτες για να προσεγγίσουν, ριζοσπαστικοποιήσουν και στρατολογήσουν νέους ανθρώπους. Οι μοναχικοί δρώντες, που υλοποιούν επιθέσεις λιγότερο οργανωμένες, με αυτοσχέδια σε πολλές περιπτώσεις όπλα και με χαμηλό κόστος, θα αντικαταστήσουν τις παλιές εμβληματικές φυσιογνωμίες της ισλαμιστικής τρομοκρατίας ως πρότυπα. Οι πιθανότητες για επιθέσεις μεγάλου φάσματος, όπως αυτές της 11ης Σεπτεμβρίου, έχουν περιοριστεί σημαντικά, με τις πολλές επιθέσεις σε «μαλακούς» στόχους, στην καθημερινότητα δηλαδή των πολιτών, να κυριαρχούν.
Το 2008 ο κορυφαίος Αμερικανός μελετητής της τρομοκρατίας και ένας από τους συγγραφείς με τις περισσότερες ετεροαναφορές στο έργο του περιέγραφε στο βιβλίο του «Leaderless Jihad: Terror Networks in the Twenty-First Century» (University of Pennsylvania Press) τον κόσμο των πολλών οργανώσεων, κάτι που είδαμε μετά τον θάνατο του Μπιν Λάντεν. Σήμερα βρισκόμαστε στη φάση Leaderless Jihad 2.0., την εποχή των πολλών κατακερματισμένων και μοναχικών δρώντων. Η Δύση, οι διεθνείς οργανισμοί και τα κράτη θα μπορέσουν να επιφέρουν το σημαντικότερο πλήγμα στην ισλαμιστική τρομοκρατία εάν καταφέρουν να αποδομήσουν την προπαγάνδα τους, να απομυθοποιήσουν το παγκόσμιο brand που κληροδότησε το ISIS – «το Χαλιφάτο του Μυαλού».
* O κ. Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ.
