Η ύπαρξη ή μη του κράτους δικαίου σε μια πολιτεία δεν κρίνεται μόνον από το τι αναγράφεται στις συνταγματικές και νομοθετικές διατάξεις. Κρίνεται προεχόντως από το πώς οι διατάξεις αυτές εφαρμόζονται στην πράξη. Και δεν υπάρχει ίσως πιο αντιπροσωπευτικός δείκτης για το επίπεδο του νομικού πολιτισμού μιας χώρας από το πώς συμπεριφέρονται οι αστυνομικές δυνάμεις στους συλληφθέντες. Εφόσον κάποιος διαπράττει ποινικό αδίκημα, πρέπει να συλλαμβάνεται επ’ αυτοφώρω, αν είναι εφικτό.
Από εκεί και πέρα, όμως, όποιο αδίκημα και εάν έχει διαπράξει, ο συλληφθείς καθίσταται «ιερό πρόσωπο». Ο αστυνομικός δεν είναι εχθρός ή αντίπαλός του αλλά «προστάτης» του, υπό την έννοια ότι θα πρέπει να τον παραδώσει αρτιμελή και χωρίς την παραμικρή σωματική κάκωση ή ψυχολογική βία στις δικαστικές αρχές. Αυτή είναι η μοναδική υποχρέωση του αστυνομικού οργάνου. Η ιερότητα του συλληφθέντος προσώπου για τον αστυνομικό προκύπτει και από το γεγονός ότι ο συλληφθείς έχει χειροπέδες και δεν μπορεί να φροντίσει ούτε τα στοιχειώδη για τον εαυτό του. Οποιαδήποτε άσκηση σωματικής ή ψυχολογικής βίας σε συλληφθέντα που δεν μπορεί να αντιδράσει, συνιστά βασανιστήριο που απαγορεύεται τόσο από το άρθρο 7 παρ. 2 του Συντάγματος («τα βασανιστήρια, οποιαδήποτε σωματική κάκωση, βλάβη υγείας ή άσκηση ψυχολογικής βίας, καθώς και κάθε άλλη προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, απαγορεύονται και τιμωρούνται, όπως νόμος ορίζει») όσο και από το άρθρο 3 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου («ουδείς επιτρέπεται να υποβληθή εις βασάνους ούτε εις ποινάς ή μεταχείρισιν απανθρώπους ή εξευτελιστικάς»).
Οταν σπούδαζα στη Γερμανία, μου έκανε εντύπωση ότι το αστυνομικό δίκαιο διδασκόταν ως βασικό μάθημα στις νομικές σχολές στο πρώτο εξάμηνο. Σκέφτηκα: Μα είναι δυνατόν; Και όμως! Η αστυνομία αποτελεί την πιο έντονη και σκληρή όψη της κρατικής εξουσίας, η οποία μπορεί να περιορίσει μια σειρά από ατομικά δικαιώματα και, κυρίως, την προσωπική ελευθερία. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η εξουσία της αστυνομίας πρέπει να έχει όρια και κανόνες, και το πρώτο καθήκον ενός νομικού είναι να μαθαίνει αυτούς τους κανόνες και να μεριμνά για την τήρησή τους στην πράξη. Οταν δε ο οποιοσδήποτε αστυνομικός και υπό οποιεσδήποτε συνθήκες παραβιάζει τους κανόνες αυτούς και την πρώτιστη αρχή της «ιερότητας» του συλληφθέντος, θα πρέπει η ίδια η πολιτεία να φροντίζει για την επιβολή των προβλεπόμενων κυρώσεων με τις νόμιμες διαδικασίες. Χωρίς μισόλογα, «ναι μεν, αλλά» και «θα δούμε» και «θα το εξετάσουμε» (μέχρι να ξεχαστεί). Γιατί τότε το κράτος δικαίου μετατρέπεται σε κράτος αδίκου.
* Ο κ. Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ.
