Στην αρχή του πεζοδρόμου της Διονυσίου Αρεοπαγίτου ο κόσμος δίνει μάχη για μια θέση στα νέα γραμμικά καθιστικά από σκυρόδεμα που «συνοδεύουν» την εγκατάσταση του γλυπτού του Κωνσταντίνου Καβάφη κάτω από ένα πληθωρικό πλατάνι. Αντιθέτως, τα παγκάκια στην επίσης «νέα» Βασιλίσσης Ολγας δεν είναι το ίδιο περιζήτητα. Οι τουρίστες είναι πολύ λιγότεροι – όπως και τα σημεία προφύλαξης από τον ανελέητο ήλιο. Και στη Θεσσαλονίκη, πολίτες (κυρίως ηλικιωμένοι, έχει σημασία) τηλεφωνούν στο τηλεφωνικό κέντρο της δημοτικής αρχής ζητώντας να συνεχιστεί με τους ίδιους ρυθμούς ένα πρόγραμμα τοποθέτησης νέων καθιστικών σε συνεργασία με την ιδιωτική πρωτοβουλία – μόνο τον τελευταίο χρόνο έχουν τοποθετηθεί 335 νέα παγκάκια στην πόλη.
Με αφορμή τις τρεις αυτές πολύ διαφορετικές μεταξύ τους ιστορίες ανανέωσης ενός κρίσιμου, αλλά παραγνωρισμένου στοιχείου αστικού εξοπλισμού, η σχέση μας με το παγκάκι έρχεται να φωτίσει γωνίες μιας άλλης σχέσης, πολύ πιο φορτισμένης: αυτής με τον δημόσιο χώρο και με τους κατά καιρούς σφετεριστές του.
Το παγκάκι, προφανώς όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε ολόκληρη τη Γηραιά Ηπειρο, υπήρξε καταστατικό εργαλείο της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής και πολεοδομικής παράδοσης ως προς την οργάνωση του δημόσιου χώρου. Πόλεις με αστικό βάθος αιώνων έχουν να επιδείξουν αριστουργήματα που προστατεύονται μέχρι σήμερα διά νόμου και με ζήλο πρωτόγνωρο. Για τον αντίστροφο λόγο, η Αθήνα και οι περισσότερες ελληνικές πόλεις δεν έχουν να επιδείξουν ανάλογα επιτεύγματα, με εξαιρέσεις που μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού (Εθνικός Κήπος κ.α.). Πάντως, το χαρακτηριστικό, λιτό, κυπαρισσί ελληνικό παγκάκι με τις τρεις οριζόντιες ξύλινες λωρίδες δεν τα πήγε και τόσο άσχημα όλα αυτά τα χρόνια.
Τις τελευταίες δεκαετίες όμως (χονδρικά, από το 1990 και μετά) παρατηρήθηκαν δύο παράλληλα και όχι απαραιτήτως σχετιζόμενα μεταξύ τους φαινόμενα. Πρώτον, ο πολλαπλασιασμός των χώρων εστίασης αφαίρεσε ζωτικό χώρο από τις πλατείες και τους πεζοδρόμους. Η ανάγκη για συναναστροφή και στάση απέκτησε ορατό (και επεκτατικό) ανταγωνιστή: το τραπεζοκάθισμα του καφέ και του μπαρ. Οσο μεγάλωνε ο αριθμός τους, τόσο το παλιό, ταπεινό, ασυντήρητο παγκάκι έχανε έδαφος. Μέχρι που η τυπική ελληνική πλατεία καταλήφθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου από τους ξενιστές της. Υπάρχουν πλατείες στην Αθήνα όπως η Αγίας Ειρήνης, η Αγίου Γεωργίου στην Κυψέλη ή η πλατεία Προσκόπων στο Παγκράτι όπου τα ελάχιστα παγκάκια έχουν αποκτήσει καθαρά διακοσμητικό χαρακτήρα.
Ρήξη με το παλιό
Ταυτόχρονα, συνέβη το εξής: οι Ελληνες αρχιτέκτονες, γοητευμένοι από τις διεθνείς τάσεις στο γύρισμα του αιώνα και ορμώμενοι από μια διάθεση ρήξης με το παρελθόν, απομακρύνθηκαν από την παραδοσιακή μορφή του υπαίθριου καθιστικού και υιοθέτησαν πιο μινιμαλιστικές φόρμες. Ο Πρόδρομος Νικηφορίδης, ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους αρχιτέκτονες της Θεσσαλονίκης, αλλά και της γενιάς του (Νέα Παραλία κ.ά.), είχε την ευκαιρία με τη νέα του ιδιότητα (ως αντιδημάρχου Τεχνικών Εργων και Βιώσιμης Κινητικότητας) να επανεκτιμήσει την αξία του καθιστικού. «Οντως τις τελευταίες δεκαετίες υπήρξε μια παρανόηση και πάνω σε έναν σχεδιαστικό και καλλιτεχνικό “πυρετό” ημών των αρχιτεκτόνων, όπου λανθασμένα η αισθητική και η γλυπτική ποιότητα ενός στοιχείου αστικού εξοπλισμού υπερίσχυσαν της λειτουργικότητας και της εργονομίας, το παγκάκι σταδιακά έπαψε να υπηρετεί τους πολίτες. Ετσι ο κανόνας έγιναν τα μινιμαλιστικά παγκάκια, τις περισσότερες φορές χωρίς πλάτη ή μεμονωμένα σημεία στάσης, όπου συνήθως δεν χωράει παραπάνω από ένα άτομο».
Η διαμόρφωση της αρχής της Διονυσίου Αρεοπαγίτου με την ένταξη του γλυπτού του Καβάφη, που μελέτησαν οι Γιώργος Παρμενίδης, Κριστίν Λονγκεπέ και Ιφιγένεια Μάρη, προσφέρει ένα νέο υπόδειγμα σχεδιασμού του καθιστικού στον δημόσιο χώρο. «Στην είσοδο της Αρεοπαγίτου, στην κύρια ροή του πεζοδρόμου, εντάσσεται μια διαφορετική κατεύθυνση χαράξεων, ορίζοντας ένα τοπιακό πεδίο που συνθέτουν τα πλατάνια, το γλυπτό του Καβάφη, τα παρτέρια, τα κτίρια γύρω με το αναστηλωμένο υπαίθριο θεατράκι, σε μία πρόσκληση για καθυστέρηση», εξηγεί την παρέμβαση ο ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ Γιώργος Παρμενίδης. Σε αυτές τις χαράξεις εντάσσονται καθιστικά από λειασμένο διακοσμητικό σκυρόδεμα χωρίς πλάτη.
Υπήρξε μια παρανόηση και πάνω σε έναν σχεδιαστικό και καλλιτεχνικό «πυρετό» ημών των αρχιτεκτόνων, όπου λανθασμένα η αισθητική και η γλυπτική ποιότητα ενός στοιχείου αστικού εξοπλισμού υπερίσχυσαν της λειτουργικότητας. -Πρόδρομος Νικηφορίδης, αρχιτέκτων
Μήπως αυτή η επιλογή ευνοεί τις σύντομες στάσεις και αποθαρρύνει τους πιο ηλικιωμένους χρήστες; «Θα υποστήριζα ακριβώς το αντίθετο: ένα παγκάκι χωρίς πλάτη προσθέτει μεγαλύτερους βαθμούς ελευθερίας στους χρήστες, καθώς ο συγκεκριμένος τύπος ευνοεί την ανάπτυξη μιας ποικιλίας στάσεων του σώματος σε ποικίλες γειτνιάσεις με τα σώματα των άλλων χρηστών: μόνος σου, με παρέα, ξαπλωτός, υπό γωνία κ.λπ. Με λίγα λόγια, ένα παιχνίδι αυτενέργειας, όπου συμπεριλαμβάνεται η δυνατότητα καθίσματος στο γλυπτό του Καβάφη ή στο ρείθρο της διευρυμένης βάσης του».
Ο Πρόδρομος Νικηφορίδης θυμάται από την εποχή των σπουδών του στη Γαλλία διάφορες απόπειρες «ανασκολοπισμού» του παραδοσιακού καθιστικού για λόγους που συνδέονται με άγαρμπες πρωτοβουλίες δημοτικών αρχόντων στον γαλλικό Νότο να παρέμβουν στον σχεδιασμό του, απαιτώντας παγκάκια στα οποία δεν θα ήταν δυνατόν να ξαπλώσουν άστεγοι. Σήμερα πιστεύει ότι η παρουσία υπαίθριων καθιστικών στον δημόσιο χώρο είναι θέμα δημοκρατίας.
«Στον Δήμο Θεσσαλονίκης, τον τελευταίο χρόνο τοποθετήσαμε 335 νέα παγκάκια σε όλη την πόλη, άλλα 450 θα ακολουθήσουν σύντομα. Αν καταφέρουμε σε δύο χρόνια να εξοπλίσουμε την πόλη μας με 1.000 παγκάκια, θα έχουμε κάνει ένα μεγάλο βήμα. Ολα τα παγκάκια είναι δωρεές εταιρειών και ιδιωτών· είναι τα πολύτιμα δημόσια παγκάκια που ανήκουν σε όλους».
Κάθε αρχιτέκτονας που έχει μελετήσει την ανάπλαση δημόσιων χώρων σε ελληνική πόλη έχει έρθει αντιμέτωπος με τη λιγότερο ή περισσότερο θορυβώδη ενόχληση των ιδιοκτητών παρακείμενων χώρων εστίασης. «Εξ ορισμού υπάρχει αντιπαλότητα ανάμεσα σε δύο διαφορετικά μοντέλα κατοίκησης του δημόσιου χώρου», επισημαίνει ο Γιώργος Παρμενίδης.
Στη Βουλιαγμένη, προ πενταετίας ο εκεί δήμος πήρε ένα υψηλό ρίσκο: προχώρησε στην ανάπλαση της πλατείας Νυμφών, δίνοντας το πράσινο φως σε μια αρχιτεκτονική μελέτη που προέβλεπε πλήθος καθιστικών και απέκλειε κάθε μελλοντική επέκταση της γειτνιάζουσας εμπορικής δραστηριότητας. Τη μελέτη υπέγραφε το γραφείο Athens Creative με επικεφαλής τον αρχιτέκτονα Αλέξανδρο Αυλωνίτη. «Υπάρχει η στρεβλή εντύπωση ότι η βιωσιμότητα και η επιτυχία του σχεδιασμού ενός δημόσιου χώρου βασίζονται στην ενδυνάμωση της εμπορικής δραστηριότητας με παραχώρηση σε χώρους τραπεζοκαθισμάτων εις βάρος ελεύθερων καθιστικών. Το παράδειγμα της πλατείας Νυμφών στη Βουλιαγμένη είναι χαρακτηριστικό σχετικά με την ενδυνάμωση του δημόσιου χαρακτήρα της μέσω της εκτεταμένης χρήσης καθιστικών». Πιο συγκεκριμένα, γύρω από τους κορμούς των μεγάλων πλατάνων και πεύκων αναπτύχθηκαν καμπύλα καθιστικά χωρίς πλάτες, ενώ στον κεντρικό άξονα κίνησης αναπτύχθηκαν μεγάλα γραμμικά καθιστικά με πλάτες. «Στην αρχή, με το άνοιγμα της πλατείας είχαμε λάβει κάποια τηλεφωνήματα με την παρατήρηση ότι τα παγκάκια είναι υπερβολικά και θα μαζευτούν όλοι οι άστεγοι της Αθήνας… Μετά τον πρώτο καιρό όποια παράπονα έπαψαν να υφίστανται».
Επικρατεί η στρεβλή εντύπωση ότι η βιωσιμότητα και η επιτυχία του σχεδιασμού ενός δημόσιου χώρου βασίζονται στην ενδυνάμωση της εμπορικής δραστηριότητας με παραχώρηση σε χώρους τραπεζοκαθισμάτων εις βάρος ελεύθερων καθιστικών. -Αλέξανδρος Αυλωνίτης, αρχιτέκτων
Ενθαρρυντική ήταν και η αντίδραση των καταστηματαρχών χώρων εστίασης. «Θα σας πω μόνον αυτό: ο ιδιοκτήτης του ιστορικού Aqua Marina προτίμησε να μη χρησιμοποιήσει την εναλλακτική ζώνη τραπεζοκαθισμάτων που είχαμε σχεδιάσει, διότι δεν ήθελε να χαλάσει την εικόνα της νέας ανάπλασης. Ετσι, προς μεγάλη μας έκπληξη, περιορίστηκε στην ιδιόκτητη ζώνη του αντιλαμβανόμενος την προστιθέμενη αξία της νέας πλατείας».
